استان ایلام با برخورداری از ۱۰ نهالستان فعال در مجموع به مساحت ۲۲٫۳ هکتار، زیرساختی راهبردی برای تولید نهالهای جنگلی و توسعه فضای سبز در غرب کشور فراهم کرده است. نهالستانها حلقه نخست زنجیره احیا و توسعه منابع طبیعیاند و نقشی اساسی در بازسازی رویشگاههای تخریبشده، مقابله با بیابانزایی و ارتقای پوشش گیاهی مناطق شهری و روستایی ایفا میکنند.
نهالستانهای این استان عمدتاً در اقلیم نیمهخشک کوهستانی و در محدوده رویشی رشتهکوه زاگرس فعالیت دارند. به همین دلیل، تمرکز اصلی تولید بر گونههای بومی و سازگار با شرایط اکولوژیک منطقه است. در میان این گونهها، بلوط ایرانی (Quercus brantii) بهعنوان گونه شاخص جنگلهای زاگرسی جایگاه ویژهای دارد. همچنین گونههایی مانند بنه (Pistacia atlantica)، بادام کوهی، کیکم (Acer monspessulanum) و انواع درختچههای بومی برای پروژههای احیای جنگل و توسعه کمربند سبز تولید میشوند. انتخاب این گونهها بر پایه مطالعات اکولوژیک، سازگاری اقلیمی و توان تثبیت خاک صورت میگیرد.
از منظر فنی، تولید نهال در این مراکز شامل چند مرحله علمی و استاندارد است: جمعآوری بذر از تودههای مادری سالم و دارای تنوع ژنتیکی مناسب، تیمار بذر (شکستن خواب بذر از طریق سرمادهی یا خیساندن)، کشت در بسترهای ضدعفونیشده و غنی، آبیاری کنترلشده و مراقبتهای بهداشتی برای پیشگیری از بیماریهای قارچی و آفات.
کارکرد نهالستانهای ایلام صرفاً تولید نهال نیست؛ بلکه این مراکز نقش مهمی در حفظ ذخایر ژنتیکی گونههای بومی دارند. تولید نهال از بذرهای محلی، سازگاری بیشتر گیاهان با شرایط اقلیمی استان را تضمین میکند و تابآوری اکوسیستمها را در برابر تنشهایی نظیر خشکسالی و تغییر اقلیم افزایش میدهد. این موضوع برای شهر ایلام و دیگر مناطق استان که با نوسانات بارشی و افزایش دما روبهرو هستند، اهمیتی دوچندان دارد.
از جنبه زیستمحیطی، نهالهای تولیدشده در این مراکز در طرحهای جنگلکاری، بیابانزدایی، توسعه فضای سبز شهری و ایجاد بادشکنهای زنده مورد استفاده قرار میگیرند. افزایش پوشش گیاهی از طریق این طرحها به تثبیت خاک، کاهش گردوغبار، افزایش نفوذپذیری آب در خاک، تقویت سفرههای زیرزمینی و جذب دیاکسیدکربن کمک میکند. افزون بر این، توسعه فضای سبز نقش مؤثری در بهبود کیفیت هوا و سلامت روانی و جسمی شهروندان دارد.
چالشهایی مانند محدودیت منابع آب، تغییرات اقلیمی و ضرورت ارتقای فناوریهای تولید، مدیریت علمی این نهالستانها را ضروری میسازد. بهرهگیری از روشهای نوین تکثیر، بهینهسازی مصرف آب، آموزش نیروی انسانی متخصص و مشارکت جوامع محلی میتواند بهرهوری این مراکز را افزایش دهد.
در مجموع، ۱۰ نهالستان استان ایلام با مساحت ۲۲٫۳ هکتار، پشتوانهای فنی و زیربنایی برای حفاظت و توسعه منابع طبیعی استان بهشمار میآیند؛ مراکزی که با تولید نهالهای سالم و سازگار، بذر امید و پایداری را در خاک زاگرس میکارند و نقش مهمی در تحقق توسعه پایدار منطقه ایفا میکنند.